ABD'nin İran'daki sivil altyapıya saldırıları savaş suçu teşkil edebilir

• Uzmanlar, sivil altyapının hedef alınmasının savaş suçu olabileceğini belirtiyor.
• Elektrik santralleri gibi tesislerin vurulmasının “orantısız zarar” riski taşıdığı vurgulanıyor.
• 100’den fazla hukukçu ABD’nin eylemlerine ilişkin endişe bildirdi.
• Hastane, okul ve yerleşim alanlarının hedef alındığı iddiaları gündemde.

ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a yönelik sert açıklamaları ve daha kapsamlı saldırı sinyalleri, uluslararası hukuk çevrelerinde geniş yankı uyandırdı.

Trump’ın, İran’ın anlaşmaya yanaşmaması halinde “tüm elektrik üretim tesislerini vurabileceklerini” söylemesi ve ülkeyi “taş devrine döndürme” tehdidinde bulunması, askeri hedeflerin sınırları konusunda soru işaretlerini artırdı.

Ayrıca ABD yönetiminin bazı altyapı noktalarına yönelik saldırıları kamuoyuyla paylaşması, bu söylemlerin sahadaki askeri operasyonlarla bağlantılı olduğu yönünde yorumlara neden oldu.

Uluslararası hukuk ne diyor?

Cenevre Sözleşmeleri ve 1977 tarihli ek protokoller, savaş sırasında sivil hedeflerin korunmasını temel ilke olarak belirliyor.

Bu çerçevede sivil altyapı doğrudan askeri hedef olmadığı sürece korunur. Bir hedef askeri nitelik kazansa bile saldırı “orantılı” olmak zorundadır. Sivillere aşırı zarar verecek saldırılar yasak kapsamına girer.

Uluslararası Ceza Mahkemesi statüsüne göre de sivil hedeflere yönelik kasıtlı saldırılar açık şekilde “savaş suçu” olarak tanımlanıyor.

“ABD’nin saldırıları savaş suçu teşkil edebilir”

Amnesty International yetkililerinden Erika Guevara Rosas, enerji altyapısının hedef alınmasının ciddi sonuçlar doğurabileceğine dikkat çekerek şu değerlendirmede bulundu:

“Sivil altyapının kasıtlı olarak hedef alınması genellikle yasaktır. Bu tür tesisler milyonlarca insanın temel ihtiyaçlarını karşılıyor. Bu nedenle saldırılar orantısız zarar doğurabilir ve savaş suçu teşkil edebilir.”

Elektrik santrallerinin devre dışı kalmasının hastaneler, su sistemleri ve gıda tedariki üzerinde zincirleme etki yaratacağı vurgulanıyor.

Akademik dünyadan ortak bildiri

Harvard, Yale, Stanford ve Kaliforniya Üniversitesi gibi kurumlarda görev yapan 100’den fazla uluslararası hukuk uzmanı da ortak bir bildiri yayımlayarak ABD’nin eylemlerine ilişkin ciddi endişelerini dile getirdi.

Uzmanlar, özellikle şu noktalara dikkat çekti:

• Okullar, sağlık merkezleri ve konutların vurulduğu iddiaları
• Üst düzey yetkililerin savaş kurallarını küçümseyen açıklamaları
• Askeri hedef tanımının genişletilmesi riski

Bu durumun hem uluslararası insancıl hukuk hem de insan hakları hukuku açısından ihlal teşkil edebileceği ifade edildi.

“Altyapıya savaş sivillere savaştır”

Uluslararası Kızılhaç Komitesi Başkanı Mirjana Spoljaric de benzer şekilde altyapıya yönelik saldırıların doğrudan sivilleri etkilediğini vurguladı:

“Temel altyapıya yönelik savaş, sivillere karşı savaştır. Enerji, su ve sağlık sistemlerinin hedef alınması savaş suçu sayılabilir.”

Spoljaric, bu tür saldırıların sadece Orta Doğu ile sınırlı olmadığını, son yıllarda birçok çatışmada benzer eğilimlerin görüldüğünü belirtti.

Orantılılık ve askeri hedef tartışması

Uluslararası hukukta en tartışmalı konulardan biri, sivil bir hedefin hangi koşullarda “askeri hedef” sayılabileceği. Örneğin enerji tesisleri, askeri operasyonlara doğrudan destek sağlıyorsa hedef alınabiliyor.

Ancak uzmanlara göre, Trump’ın açıklamalarında bu ayrımın gözetilmediği izlenimi oluşuyor. Stanford Hukuk Fakültesi’nden bazı akademisyenler, altyapının “toplumsal işlevi” nedeniyle hedef alınmasının askeri gereklilikle açıklanamayacağını savunuyor.

Rus yetkililere tutuklama emsal teşkil edebilir

Benzer tartışmalar daha önce de yaşanmıştı. 2024 yılında Uluslararası Ceza Mahkemesi, Ukrayna’daki enerji altyapısına yönelik saldırılar nedeniyle Rus askeri yetkililer hakkında tutuklama kararı çıkarmıştı.

Uzmanlara göre bu tür emsal kararlar, İran’daki gelişmelerin de uluslararası yargı süreçlerine konu olabileceğini gösteriyor.

Küresel etkiler ve belirsizlik

İran’a yönelik saldırılar yalnızca askeri değil, insani ve ekonomik sonuçlar da doğurabilecek nitelikte görülüyor. Enerji altyapısının zarar görmesi sağlık sistemlerini zayıflatabilir, su ve gıda tedarikini aksatabilir ve milyonlarca sivili doğrudan etkileyebilir

Uzmanlar, savaşın seyrine bağlı olarak bu tartışmanın uluslararası hukuk açısından emsal teşkil edebileceğini ve gelecekteki çatışmaların kurallarını şekillendirebileceğini belirtiyor.