Gulf State Analytics: Hürmüz krizinin küresel etkileri ne olacak?

ABD'nin önde gelen yayın organlarından Gulf State Analytics'de, ABD-İsrail ve İran arasında yaşanan savaşın Hürmüz krizi üzerinden küresel etkilerinin değerlendirildiği bir analiz yayınlandı.

Savaşın uzamaya başlaması ile birlikte, güvenlik risklerinin de giderek arttığı ve özellikle Hürmüz Boğazı'nın tıkanmasının küresel ekonomiye etkilerinin çok büyük boyutlara ulaşabileceği tespiti yapılan analizde, ortaya çıkan tablonun, yalnızca bölgesel bir güvenlik krizi değil, aynı zamanda da küresel sistemi de sarsabilecek bir kriz potansiyeline ulaştığı belirtildi.

Analizde ayrıca; savaşın petrol piyasasına ve küresel enerji sistemine etkilerinin yanı sıra daha da uzaması halinde ortaya çıkabilecek senaryolara dair değerlendirmelerde bulunuldu.

İşte Gulf State Analytics'de yayınlanan analiz:

ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarıyla tetiklenen savaş, dünyanın en kritik deniz geçitlerinden biri olan Hürmüz Boğazı’nı hızla büyüyen bir küresel enerji krizinin merkezine yerleştirdi.

Güvenlik risklerinin artmasıyla birlikte tanker trafiği dramatik biçimde azalırken, sigorta şirketlerinin bölgeden çekilmesi ve deniz taşımacılığı şirketlerinin operasyonlarını askıya alması petrol fiyatlarının sert biçimde yükselmesine yol açtı.

Deniz taşımacılığı analiz şirketi Kpler’in verilerine göre, boğazdan geçen tanker trafiği yaklaşık yüzde 90 oranında geriledi. Bölgedeki gemiler artan füze, drone ve deniz çatışması riski nedeniyle geçiş yapmaktan kaçınırken bu gelişme petrol fiyatlarının 100 doların üzerine çıkmasına ve kısa süreliğine 120 dolar seviyesine yaklaşmasına neden oldu.

Ortaya çıkan tablo, yalnızca bölgesel bir güvenlik krizine değil, aynı zamanda küresel enerji sisteminin ne kadar kırılgan olduğuna işaret ediyor.

Hürmüz Boğazı’nın stratejik konumu

Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi’ni Umman Körfezi ve Arap Denizi’ne bağlayan dar bir deniz geçidi niteliğinde. Körfez’de üretilen petrol ve doğal gazın dünya pazarlarına ulaşabildiği tek deniz yolu olması, bu geçidi küresel enerji jeopolitiğinin merkezine yerleştiriyor.

Boğazın kuzeyinde İran, güneyinde ise Umman’ın Musandam Yarımadası bulunuyor. Birleşik Arap Emirlikleri ise su yolunun batı kısmında yer alıyor. En dar noktasında yaklaşık 33 kilometre genişliğe sahip olan boğazda tankerlerin kullandığı fiili deniz şeritleri ise her iki yönde yalnızca birkaç kilometre genişliğinde.

Bu dar yapı, geçidi askeri ve jeopolitik açıdan son derece hassas bir “dar boğaz” haline getiriyor. Hukuki açıdan İran ve Umman karasularıyla çevrili olsa da uluslararası hukukta transit geçişe açık bir uluslararası deniz yolu olarak kabul ediliyor.

Küresel enerji sistemindeki merkezi rol

Hürmüz Boğazı uzun yıllardır dünya enerji sisteminin en kritik petrol transit noktası olarak kabul ediliyor. Günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol bu dar koridordan geçerek dünya piyasalarına ulaşıyor.

Bu miktar küresel petrol tüketiminin yaklaşık beşte birine karşılık geliyor. Aynı güzergâh aynı zamanda küresel LNG ticaretinin de yaklaşık yüzde 20’sine ev sahipliği yapıyor.

Bu enerji akışı esas olarak Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Bahreyn ve İran tarafından gerçekleştiriliyor. Körfez’den çıkan petrol ve doğal gazın büyük bölümü özellikle Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore gibi Asya ekonomilerine yönlendiriliyor. Bu nedenle boğazda yaşanacak herhangi bir aksama yalnızca enerji piyasalarını değil, küresel üretim zincirlerini ve uluslararası ticaret akışını da doğrudan etkileyebiliyor.

Savaşın tanker trafiğine etkisi

Mevcut savaş ortamı Hürmüz Boğazı’ndan geçen tanker trafiğini ciddi biçimde azaltmış durumda. Dünyanın en büyük deniz taşımacılığı şirketlerinin önemli bir bölümü güvenlik risklerinin artması ve savaş sigortası maliyetlerinin aşırı yükselmesi nedeniyle bölgedeki faaliyetlerini askıya aldı.

Bu durum Basra Körfezi içinde ciddi bir lojistik sıkışma yarattı.

Çok sayıda tanker Körfez içinde mahsur kalırken bazı gemiler ise Körfez girişinde beklemek zorunda kaldı. Bazı tankerlerin boğazdan geçiş yapmaya çalıştığı ancak zaman zaman takip sistemlerini kapatarak hareket ettiği belirtiliyor. Buna rağmen enerji sevkiyatının genel akışı normal seviyelerin oldukça altında seyrediyor.

Petrol üretimi üzerindeki baskı

Tankerlerin Körfez’den çıkamaması petrol üreticileri için kısa sürede ciddi bir lojistik darboğaz yaratıyor. İhracat terminallerinde petrol birikmeye başlarken depolama kapasitesinin dolması üretim kesintilerini kaçınılmaz hale getiriyor.

Nitekim mevcut kriz sırasında Irak petrol üretimini önemli ölçüde azaltmak zorunda kaldı. Körfez’deki diğer üreticiler de depolama alanlarının dolması nedeniyle üretimlerini düşürmeye başladı.

Enerji altyapısına yönelik saldırıların ardından Katar’ın bazı LNG sevkiyatlarını durdurduğu da bildiriliyor. Alternatif ihracat rotalarının sınırlı olması nedeniyle Körfez’de üretilen petrolün büyük bölümü Hürmüz Boğazı kullanılmadan dünya pazarlarına ulaşamıyor.

İran boğazı kapatabilir mi?

İran’ın boğazdaki gemi trafiğini ciddi biçimde aksatma kapasitesi bulunduğu biliniyor. Deniz mayınları döşemek, tankerlere yönelik füze veya drone saldırıları düzenlemek ya da hızlı hücum botlarıyla ticari gemileri taciz etmek Tahran’ın başvurabileceği yöntemler arasında yer alıyor. Bu tür taktikler tanker trafiğini geçici olarak durdurabilir ya da ciddi biçimde yavaşlatabilir.

Ancak boğazın tamamen ve uzun süreli biçimde kapatılması oldukça zor görülüyor. Böyle bir hamle büyük ihtimalle ABD ve müttefiklerinin geniş çaplı bir askeri müdahalesini tetikleyecektir. Ayrıca İran’ın kendisi de petrol ihracatı için aynı geçide bağımlı olduğu için uzun süreli bir kapanma Tahran ekonomisini de ciddi şekilde zora sokacaktır.

Olası bir Hürmüz çatışmasının doğası

Hürmüz Boğazı çevresinde yaşanabilecek bir askeri çatışma büyük donanma muharebelerinden ziyade asimetrik deniz savaşının tipik unsurlarını içerebilir. İran’ın stratejisinin mayınlar, kıyıdan fırlatılan gemisavar füzeler, drone saldırıları ve küçük hızlı deniz unsurlarıyla ticari gemi trafiğini riskli hale getirmek üzerine kurulması bekleniyor.

ABD ve müttefiklerinin muhtemel yanıtı ise mayın temizleme operasyonları yürütmek, savaş gemileri eşliğinde tanker konvoyları oluşturmak ve ticari gemileri tehdit eden füze sistemlerini veya deniz üslerini hava gücüyle hedef almak olacaktır. Benzer bir senaryo 1980’lerde İran-Irak savaşı sırasında yaşanan ve “Tanker Savaşı” olarak anılan dönemde görülmüş, ABD donanması Körfez’de petrol tankerlerine eskort sağlamıştı.

Küresel enerji şoku ihtimali

Birçok analiste göre Hürmüz Boğazı’ndaki uzun süreli bir kesinti son on yılların en büyük enerji arz şokuna dönüşebilir. Körfez’den gelen ihracatın kesilmesi halinde küresel piyasalar günlük milyonlarca varillik petrol arzını kaybedebilir. Stratejik petrol rezervleri kısa vadede piyasayı kısmen rahatlatabilir ancak boğazdan geçen devasa enerji hacmini tamamen telafi etmeleri mümkün değildir.

Bu nedenle hükümetler ve enerji şirketleri Hürmüz’deki gelişmeleri küresel ekonomi açısından kritik bir eşik olarak yakından izliyor.

Uzayan kriz ve küresel ekonomik risk

Hürmüz Boğazı’nda haftalar sürebilecek bir kesinti modern tarihin en ağır enerji şoklarından birini tetikleyebilir. Normal koşullarda günlük yaklaşık 20 milyon varil petrolün geçtiği bu dar geçidin kapanması küresel arzı hızla daraltacaktır. ABD, Brezilya ve Norveç gibi üreticilerin üretimi kısa sürede artırması ise teknik ve lojistik sınırlamalar nedeniyle kolay görünmüyor.

Bu nedenle kriz uzadığı takdirde petrol fiyatlarının 150 dolar seviyelerine doğru yükselmesi ihtimal dahilinde görülüyor. Böyle bir senaryo yalnızca enerji piyasalarında değil, küresel finansal sistemde de dalgalanmalara yol açabilir.

Enerji fiyatlarının tetiklediği enflasyon baskısı ve üretim maliyetlerindeki artış, dünya ekonomisini daha geniş çaplı bir büyüme yavaşlamasıyla karşı karşıya bırakabilir.