İran'da ekonomi protestoları rejim karşıtı gösterilere dönüştü

• İran riyali altı ayda dolar karşısında yüzde 56’dan fazla değer kaybetti.
• Protestolar Kapalı Çarşı esnafının greviyle başlayarak ülke geneline yayıldı.
• Gıda fiyatları bir yılda ortalama yüzde 72 arttı.
• Ekonomik talepler rejim karşıtı sloganlara dönüştü.

İran’da derinleşen ekonomik kriz, son yılların en geniş çaplı protesto dalgasını tetikledi. Ulusal para birimi riyalin serbest piyasada dolar karşısında tarihi seviyelere gerilemesi, hayat pahalılığını dayanılmaz hale getirdi.

28 Aralık Pazar günü İran riyali dolar karşısında 1 milyon 420 bin seviyesine kadar düşerek altı ayda yüzde 56’dan fazla değer kaybetti. Bu sert düşüş, zaten yüksek seyreden enflasyonu daha da hızlandırdı. Gıda fiyatları geçen yılın aynı dönemine göre ortalama yüzde 72 arttı.

Ağır uluslararası yaptırımlar nedeniyle İran’ın dövize ve yurt dışındaki dondurulmuş fonlara erişiminin sınırlı olması, ithalata bağımlı ekonomide krizi derinleştirdi.

Esnaf greviyle başlayan dalga ülke geneline yayıldı

Protestolar, Tahran’daki Kapalı Çarşı esnafının kepenk kapatmasıyla başladı. Kısa sürede başkentin dışına yayılan eylemler, birçok kentte trafiğin durmasına neden oldu.

BBC Farsça Servisi tarafından teyit edilen görüntülerde Kerec, Hamedan, Keşm, Malard, İsfahan, Kirmanşah, Şiraz ve Yezd’de protestolar düzenlendiği, polisin kalabalığı dağıtmak için göz yaşartıcı gaz kullandığı görüldü.

Dördüncü günde esnaf grevi genişlerken, sokaklarda barikatlar kuruldu ve güvenlik güçlerinin ilerlemesi engellendi.

“Bu sadece ekonomik değil siyasi bir çöküş”

İsfahan’da tekstil ticaretiyle uğraşan ve güvenlik gerekçesiyle takma isim kullanan Alborz, geçim koşullarının artık sürdürülemez olduğunu söyledi. Dört çocuk babası Alborz, riyalin rekor düzeyde değer kaybetmesinin kendisi için “son kırılma noktası” olduğunu belirtti.

“Çocuklarım ne yiyecek? Ekmek almak için bavulla para mı taşıyacağız? Bu size normal mi geliyor?” diyen Alborz, yaşananların yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda siyasi bir çöküş olduğunu ifade etti.

Üniversiteler ve kamu kurumları durdu

AFP’nin aktardığına göre, yetkililerin 31 Aralık Çarşamba gününü “enerji tasarrufu” gerekçesiyle tatil ilan etmesinin ardından Tahran sokakları kısmen sakinleşti.

Okullar, bankalar ve kamu kurumları kapatılırken, resmi haber ajansı IRNA başkentteki iki üniversitenin gelecek hafta derslerini çevrim içi yapacağını duyurdu. AFP, 30 Aralık’ta başkent ve diğer kentlerde en az 10 üniversitenin öğrencilerinin protestolara katıldığını bildirdi.

Rejim hedefte

Gösteriler sırasında “Diktatöre ölüm”, “Kadın, yaşam, özgürlük” ve “Mollalar gitsin” sloganları atıldı. Bazı gruplar, 1979 İslam Devrimi’nde devrilen Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin oğlu Rıza Pehlevi lehine sloganlar attı.

ABD’de yaşayan Rıza Pehlevi, X hesabından yaptığı paylaşımla protestolara destek verdi.

Hükümetten diyalog mesajı

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, protestocuların “meşru taleplerinin” dinlenmesi gerektiğini söyleyerek İçişleri Bakanı’na eylemcilerin temsilcileriyle görüşülmesi talimatı verdi.

Pezeşkiyan ayrıca Merkez Bankası Başkanı Muhammedreza Farzin’in istifasını kabul etti ve yerine eski Ekonomi ve Maliye Bakanı Abdolnasser Hemmati’yi atadı.

Ancak protestocular bu çağrılara mesafeli yaklaşıyor. Güvenlik güçlerinin sert müdahalesine dikkat çeken göstericiler, hükümete güvenmediklerini ifade ediyor.

Tahran’da bir protestocu, güvenlik güçleri tarafından metal saçmayla vurulduğunu iddia etti. 19 yaşındaki üniversite öğrencisi Farhad, “Eğer konuşmak isteselerdi gaz sıkmaz, ateş etmez, 2023’te protestocuları idam etmezlerdi. Biz konuşmak istemiyoruz, mollaların gitmesini ve demokrasi istiyoruz” dedi.

Devrim Muhafızları’ndan açıklama

İran Devrim Muhafızları Ordusu, yaptığı açıklamada her türlü “fitne ve güvenlik tehdidine” karşı sert müdahale edileceğini duyurdu.

Aynı gün ABD Başkanı Donald Trump, İran’ın nükleer faaliyetlerine yeniden başlayabileceğini öne sürerek, “Eğer öyleyse, onları bir kez daha vururuz” ifadelerini kullandı. Tahran yönetimi ise nükleer programının barışçıl olduğunu savundu.

Buna rağmen protestocular geri adım atmıyor. Alborz, önümüzdeki günlerde sendikaların da greve katılmasını beklediklerini belirterek, “Bizi öldürebileceklerini söylediler ama geri çekilmedik. Rejim daha da zayıflayana kadar dükkânlarımızı açmayacağız” dedi.