ABD Rusya ve Çin Arktik'te hakimiyet için karşı karşıya geldi

• Rusya Arktik bölgesindeki kara ve deniz alanlarının yaklaşık yarısını kontrol ediyor.
• ABD Grönland’ı ulusal güvenlik ve kritik madenler açısından kilit görüyor.
• Çin kendini Arktik’e yakın ülke ilan ederek Rusya ile işbirliğini derinleştiriyor.
• İklim krizi yeni deniz yollarını açarken ciddi çevresel riskler doğuruyor.

Soğuk Savaş’ın sona ermesinin ardından Arktik uzun süre işbirliği alanı olarak görülse de bugün tablo tersine dönmüş durumda. Bölgedeki en baskın aktör açık ara Rusya.

Moskova Arktik Dairesi’nin kuzeyinde kalan kara alanlarının ve deniz yetki sahasının yaklaşık yarısını kontrol ediyor. Arktik bölgesinde yaşayan nüfusun üçte ikisi Rusya sınırları içinde bulunuyor. Bölgenin küresel ekonomi içindeki payı yalnızca yüzde 0,4 olmasına rağmen Arktik gayrisafi yurtiçi hasılasının üçte ikisi Rusya tarafından üretiliyor.

Bu tablo Kremlin’e hem askeri hem de ekonomik üstünlük sağlıyor.

Rusya’nın askeri gücü endişe yaratıyor

Rusya son yıllarda Arktik’te askeri altyapısını hızla genişletti. Kanada merkezli Simons Foundation’a göre Arktik genelinde 66 askeri üs ve yüzlerce savunma tesisi bulunuyor.

Bu üslerin 30’u Rusya’da yer alırken NATO üyesi ülkelerdeki üs sayısı 36. Ancak uzmanlar Rusya’nın askeri varlığının ölçeğinin ve son yıllardaki hızının NATO başkentlerinde ciddi endişe yarattığını vurguluyor.

İngiltere merkezli düşünce kuruluşu RUSI’ye göre Rusya Arktik’teki askeri gücünün omurgasını oluşturan nükleer denizaltı filosunu modernize etmek için büyük kaynak ayırdı. Ukrayna savaşıyla birlikte radar insansız hava aracı ve füze kabiliyetlerinde de ilerleme sağladı.

İşbirliğinden Cepheleşmeye

1996’da kurulan Arktik Konseyi Rusya ile Batı arasında işbirliği zemini oluşturmayı hedefliyordu. Biyolojik çeşitlilik iklim ve yerli halkların hakları gibi alanlarda ortak çalışmalar yürütüldü.

Rusya 2014’te Kırım’ı ilhak edene kadar Arktik Savunma Şefleri Forumu’na da katıldı. Ancak bu süreç Kırım ve ardından 2022’de başlayan Ukrayna savaşıyla tamamen sona erdi.

Finlandiya ve İsveç’in 2023 ve 2024’te NATO’ya katılması Arktik’i fiilen ikiye böldü. Bölgenin bir yarısı Rusya’nın diğer yarısı NATO’nun kontrolüne geçti.

Trump’ın Grönland ısrarı

Donald Trump Arktik tartışmalarını yeniden alevlendiren isim oldu. Trump ABD’nin Grönland’a “ihtiyacı olduğunu” savunarak gerekçe olarak Rusya ve Çin’i gösterdi.

Trump’a göre Danimarka Grönland’ı bu iki ülkenin tehditlerine karşı savunabilecek kapasiteye sahip değil.

Trump daha önce yaptığı açıklamalarda Grönland’ın ABD’nin ulusal güvenliği açısından vazgeçilmez olduğunu vurguladı.

Çin sessiz ama ısrarlı

Arktik ülkesi olmamasına rağmen Çin bölgedeki varlığını gizlemiyor. Pekin 2018’de kendisini “Arktik’e yakın ülke” ilan etti ve “kutup ipek yolu” girişimini duyurdu.

2024’te Çin ve Rusya Arktik’te ortak devriye faaliyeti başlattı. Bu adım iki ülke arasındaki stratejik işbirliğinin Arktik boyutunu gözler önüne serdi.

İklim krizi yeni rotalar açıyor

Arktik dünya ortalamasından yaklaşık dört kat daha hızlı ısınıyor. Deniz buzları hızla küçülürken bu durum bir yandan büyük çevresel tehditler doğuruyor diğer yandan yeni ekonomik fırsatlar yaratıyor.

Kuzey Deniz Rotası ve Kuzeybatı Geçidi yaz aylarında neredeyse tamamen buzsuz hale geldi. Kuzey Deniz Rotası Asya ile Avrupa arasındaki deniz yolculuğunu Süveyş Kanalı’na kıyasla yaklaşık yarı yarıya kısaltıyor.

Bu rota 2022 sonrası Rusya için daha da kritik hale geldi. Moskova yaptırımlar nedeniyle Avrupa pazarını kaybederken petrol ve gaz sevkiyatını Çin’e bu hat üzerinden yapmaya başladı.

Grönland ve maden tartışması

Buzların erimesi madencilik ihtimalini de gündeme getirdi. Danimarka ve Grönland Jeoloji Araştırması’na göre ada kömür bakır altın nadir toprak elementleri ve çinko açısından zengin.

Ancak uzmanlar bu kaynakların çıkarılmasının son derece zor ve maliyetli olduğuna dikkat çekiyor.

The Arctic Institute kurucusu Malte Humpert bu beklentileri şu sözlerle eleştirdi:

“Bu kaynakların ABD’nin yararına kolayca çıkarılabileceği fikri tamamen akıl dışı.”

Trump yönetiminin eski Ulusal Güvenlik Danışmanı Mike Waltz ise 2024’te Fox News’e yaptığı açıklamada Grönland ilgisinin arkasında “kritik madenler ve doğal kaynaklar” olduğunu açıkça dile getirmişti.