ABD'nin Ortadoğu'daki askeri üsleri ve merak edilenler

ABD ve İsrail'in ortak bir harekat ile İran'a karşı başlatmış olduğu saldırıların ardından, İran sadece İsrail'e ve ABD'nin bölgeye sevk ettiği uçak gemisi gibi unsurlara değil, aynı zamanda da ABD'nin Ortadoğu'da bulunan askeri üslerine sistematik saldırılar yürütmeye başladı.

İran'ın bu noktalara saldırı yapması ise; şüphesiz olarak bu askeri üsleri kendi toprakaları üzerinde barındıran ülkeler tarafından “ulusal güvenlik riski” olarak tanımlandı. Diğer bir ifade ile ABD-İsrail ve İran arasında başlayan savaş, hızla tüm bölgeyi içerisinde alabilecek bir ptansiyele büründü.

Peki ABD'nin bölgede hangi ülkelerde askeri üsleri var?

ABD’nin Ortadoğu’daki askeri varlığı özellikle Soğuk Savaş’ın son dönemlerinden itibaren kademeli olarak şekillendi ve arttı.

1991 yılında yaşanan Körfez Savaşı ile temelleri atılan bu askeri mimari, ABD'de “tarihin en büyük terör saldırısı” olarak adlandırılan 11 Eylül olayları sonrası dönemde ise artık sistematik bir şekilde kalıcı hale getirildi.

Gelinen noktada ABD'nin bölgedeki bu askeri üs ağına baktığımızda, temel olarak bu mimarinin üç ana kuşak olarak şekillendirdiği görülüyor.

Birinci kuşak – Körfez hattı:

Amerika Birleşik Devletleri; Körfez ülkeleri olarak adlandırılan ülkelerle, zaman zaman “demokrasi”, “enerji” ve “Rusya-Çin ile yakın ilişkiler” gibi başlıklarda sorunlar yaşasa da, askeri bir mimari oluşturmayı başardı.

ABD'nin bu bölgede bulunan askeri üsleri ise şunlar.

• 1- Bahreyn: ABD 5. Filosu’nun karargahı (Naval Support Activity Bahrain).

Bu üs, ABD'nin Basra Körfezi’deki deniz güvenliğinin merkezi olarak tanımlanıyor ve özellikle bölgedeki enerji transferleri için kullanılan hatlardaki ABD çıkarlarını korumak ve yine bölgedeki ABD operasyonlarının deniz üssü olma işlevi görüyor.

• 2- Katar: Al Udeid Hava Üssü.

Bu askeri üs, ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı CENTCOM’un ileri karargahı olarak tanımlanıyor ve uzun yıllardır ABD’nin bölgesel hava operasyonlarının merkezi olarak işlev görüyor.

• 3- Kuveyt: Camp Arifjan ve Ali Al Salem Hava Üssü.

Bu askeri üs, ABD'nin Kara kuvvetleri lojistik merkezi olarak tanımlanıyor. Genel olarak ABD ordusu bu üs üzerinden askeri sevkiyat ve lojistik operasyonlarını yürütüyor.

• 4- BAE: Al Dhafra Hava Üssü

Bu askeri üs ise; keşif, hava savunma ve ileri konuşlu hava unsurları için kritik bir askeri üs olma çzelliği taşıyor.

İkinci kuşak – Irak ve Suriye hattı:

Irak: Ayn el-Esad ve Erbil başta olmak üzere çeşitli askeri tesisler.

ABD bu üssü Kuveyt savaşından sonra şekillendirmeye başlamış olsa da, özellikle “DEAŞ ile mücadele” gerekçesiyle son dönemde yeniden yapılandırdı. Bu üs ABD ordusu için bölgede kriz merkezli işlevi görüyor.

Suriye (sınırlı varlık): Özellikle kuzeydoğuda küçük ölçekli askeri noktalar

ABD'nin bu üssü ise Suriye iç savaşından sonra tamamen yapılandırılan bir üs olma özelliği taşıyor. ABD bu üsse; Suriye iç savaşı boyunca hem Rusya ve İran'ın ülkedeki varlığına karşı bir güç bulundurma hem de terör örgütü PKK'nın Suriye uzantıları ile sözde DEAŞ ile mücadele misyonu yüklüyor.

Üçüncü kuşak – Doğu Akdeniz ve çevre kuşak

Ürdün: Azraq (Muwaffaq Salti) Hava Üssü

Ürdünde bulunan bu üs, ABD'nin hava operasyonlarında kullanılan ve çok az sayıda asker bulundurduğu bir üs olarak kriz merkezlerinden birisi olarak tanımlanıyor.

Türkiye: İncirlik Hava Üssü ve Kürecik Radar Üssü

Adana ve Malatya'da bulunan bu iki askeri üs, ABD'nin ve Türkiye'nin NATO üyesi olması nedeniyle sadece ittifak şartları çerçevesinde NATO ülkelerinin güvenliği için kurulan üsler olarak tanımlanıyor.

Suudi Arabistan: Prens Sultan Hava Üssü

ABD'nin Suriye'de bulunan bu askeri üssü ise Soğuk Savaş'ın hemen sonrasına kadar uzunan bir geçmişe sahip olsa da, uzun süre sadece sembolik olarak kalan ancak 2019 sonrası yeniden aktif ABD konuşlanmasına ev sahipliği yapan bir üs olarak tanımlanıyor.

İran'ın en çok dikkat çeken saldırılarına sahne olan Umman’da ise ABD'nin kalıcı bir askeri üssü bulunmuyorç Ancak ABD'nin Umman'da liman ve tesis erişim anlaşmaları bulunuyor.

Bu üsler ne zaman kuruldu?

ABD’nin bölgedeki askeri üsleri, gruplandırdığım üzere üç farklı dönemde yapılandırıldı ve bugünkü sistematik haline büründü.

Bu üç dönem ise şu şekilde özetlenebilir.

1. Soğuk Savaş ve Körfez savaşı sonrası dönem (1991–2003):

Irak’ın Kuveyt savaşı sonrası ABD, Körfez ülkeleri ile kalıcı savunma anlaşmaları yaptı ve özellikle Bahreyn’de 5. Filo bu dönemde kurumsallaştı, Katar’daki Al Udeid üssü ise yine bu dönem içerisinde aktif hale getirildi.

2. 11 eylül sonrası genişleme (2001–2014):

ABD, 11 Eylül olaylarının ardından küresel olarak “terörle mücadele” konseptini belirledi ve hemen ardından gelen Afganistan ve Irak işgalleriyle birlikte Irak’ta geniş çaplı üs yapılanmasına gitti.

Ürdün ve Körfez’deki tesisler de bu dönemde şekillendi.

3. İran caydırıcılığı ve DEAŞ dönemi (2014 sonrası):

ABD bu dönemde; DEAŞ tehdidi ve İran’la artan gerilim gerekçesiyle; Irak, Suriye ve Suudi Arabistan’daki askeri varlıklarını artırma yoluna gitti. Trump'ın ilk dönemine denk gelen 2019 yılından itibaren de Suudi Arabistan’daki ABD konuşlanması yeniden hız kazandı.

Yani ABD'nin bölgedeki askeri mimarisi, 30 yılı aşkın bir süre içerisinde bu sebeplerle şekillendirildi ve daha sonra kurumsallaştırıldı.

Bu üsler nerelerde kullanıldı?

ABD bu askeri üsleri, geride kalan bu yaklaşık 30 yıl boyunca üç ana operasyonel başlıkta kullandı.

1- Irak ve Afganistan operasyonları:

2003 Irak işgali ve sonrasında ABD'nin bölgede kalarak başlattığı “istikrar operasyonlarında” özellikle Kuveyt, Katar ve Bahreyn'de bulunan askeri üsler, lojistik ve komuta merkezi olarak kullanıldı.

Irak içindeki askeri üsler ise doğrudan askeri operasyonlar için kullanıldı.

2- Küresel Terörle ve DEAŞ ile mücadele:

2014 sonrası Irak ve Suriye’deki hava harekatları büyük ölçüde Katar'daki Al Udeid ve BAE'deki Al Dhafra askeri üslerinden yürütüldü. Bu süreçte Ürdün'deki ABD askeri üssü ve Suriye'deki kısıtlı askeri yapılanmalar da kullanıldı.

3- İran’a karşı caydırıcılık ve deniz güvenliği:

Basra Körfezi’nde seyrü sefer güvenliği, Hürmüz Boğazı devriyeleri ve füze/savunma şemsiyesi konuşlandırmaları Bahreyn'de bulunan askeri üs üzerinden yapıldı ve yapılmaya devam ediyor.

ABD bu üssü, özellikle İran'ın vekil güçleri olarak tanımlanan ve gruplarla çatışmak için kullandı.

Diğer yandan bu üsler sadece savaş için değil, istihbarat, erken uyarı, lojistik, hava savunma ve deniz ticaret güvenliği için de kullanıldı ve kullanılmaya devam ediliyor.

İncirlik üssü riskte mi?

ABD-İran geriliminin İran'ın diğer ülkelerdeki noktalara saldırması nedeniyle şüphesiz olarak bölgesel bir savaşa evrilme riskiyle karşı karşıya.

Ancak ABD'nin Türkiye'de bulunan İncirlik Üssü, tüm bu ülkelerdeki üslerin aksine ABD'nin değil NATO'nun stratejileri doğrultusunda faaliyet gösteriyor.

Türkiye'nin NATO üyesi olmasının ardından 1950’lerden bu yana NATO çerçevesinde faaliyet gösteren İncirlik hava üssü, bugüne kadar sadece 1991 yılındaki Körfez Savaşı’nda ve DEAŞ ile mücadelede aktif olarak kullanıldı.

Türkiye’nin NATO üyesi olması caydırıcılık katsayısının yüksek olması ve tıpkı Ukrayna savaşında olduğu gibi izlediği dengeli tarafsızlık politikasını yanısıra, hem ABD hem de İran ile iyi olan ilişkileri bu riski neredeyse ortadan kaldırıyor.