Avrupa nadir toprak yarışında geride kaldı

• AB, nadir toprak elementlerinin yüzde 95’ini ithal ediyor.
• Çin, bu alanda stratejik yatırımlara 1980’lerde başladı.
• Geri dönüşüm oranları yüzde 1’in altında kaldı.
• AB, 2030 hedefleri için yeni yasa ve ortaklıklara yöneldi.

Avrupa Birliği, elektrikli araçlardan savunma sanayisine kadar birçok alanda hayati öneme sahip nadir toprak elementlerini ancak 2020 sonrasında stratejik öncelik olarak ele almaya başladı.

Oysa Çin, bu süreci 1980’li yıllarda başlatarak madencilikten nihai ürüne uzanan entegre bir değer zinciri kurdu.

Avrupa Komisyonu’nun 2024 verilerine göre AB, nadir toprak elementlerinin yüzde 95’ini ithal ediyor. Geri dönüşüm oranları yüzde 1’in altında kalırken, mevcut hızla 2030 hedeflerine ulaşmanın zor olduğu vurgulanıyor. Bu durum, Avrupa’nın yeşil dönüşümünü mümkün kılacak teknolojilerde büyük ölçüde dışa bağımlı olduğu anlamına geliyor.

Nadir topraklarının kritik önemi

Nadir toprak elementleri, 15 lantanit element ile skandiyum ve itriyumdan oluşan toplam 17 metalden meydana geliyor. Güçlü manyetik, ışık yayan ve kimyasal olarak reaktif özellikleri sayesinde temiz enerji, ileri teknoloji ve savunma sistemlerinin temelini oluşturuyor.

Elektrikli araç motorlarında kullanılan mıknatıslar araçların daha hafif ve verimli olmasını sağlarken, rüzgâr türbinleri bu sayede daha fazla enerji üretebiliyor.

Radarlar, lazer sistemleri, yarı iletken üretim ekipmanları, jet motorları ve gece görüş cihazları da bu elementlere dayanıyor. Günlük hayatta ise akıllı telefonlardan tıbbi görüntüleme cihazlarına kadar geniş bir kullanım alanı bulunuyor.

Çin yarışı önde götürüyor

Uzmanlara göre temel fark, Çin’in entegre bir endüstriyel zinciri erken dönemde kurmuş olması. Madencilik, ayrıştırma, rafinasyon, mıknatıs üretimi ve nihai ürünler aynı bölgelerde yoğunlaşırken, devlet şirketleri üretim ve Ar-Ge’yi koordineli biçimde yürütüyor.

AB ise zamanla işleme ve mıknatıs üretim kapasitesini kaybetti, yerli rafinasyon altyapısını geliştiremedi ve ucuz ithalata bağımlı hale geldi. Uzun izin süreçleri, parçalı düzenlemeler, çevresel kaygılar ve sınırlı teşvikler bu farkı daha da büyüttü. Bugün AB’nin nadir toprak mıknatıslarının yüzde 98’i, elementlerin ise yüzde 85’i Çin’den geliyor.

AB’nin yeni hamleleri

Avrupa Birliği, bu tabloyu tersine çevirmek için 2023’te yürürlüğe giren Kritik Hammaddeler Yasası’nı devreye soktu. Yasa, 2030’a kadar stratejik hammaddelerin en az yüzde 10’unun AB içinde çıkarılmasını, yüzde 40’ının işlenmesini ve yüzde 25’inin geri dönüşümden sağlanmasını hedefliyor. Tek bir AB dışı ülkeye bağımlılık ise yüzde 65 ile sınırlandırılıyor.

Buna ek olarak RESourceEU paketiyle 2029’a kadar yaklaşık 3 milyar euroluk yatırımın mobilize edilmesi planlanıyor. Kanada, Şili, Kazakistan, Namibya ve Ukrayna ile ortaklıklar derinleştirilirken, geri dönüşüm ve ortak alım mekanizmaları da güçlendiriliyor.

Yakın gelecekte “Tam Bağımsızlık” zor

Önümüzdeki on yılda Avrupa’da nadir toprak talebinin hızla artması bekleniyor. Mevcut projeler hayata geçse bile AB’nin 2030’a kadar tam bağımsızlığa ulaşması zor görünüyor. Bazı yatırımlar talebin yaklaşık yüzde 20’sini karşılayabilirken, izin süreçleri ve yerel direnişler nedeniyle asıl etkinin 2030’lardan sonra görülmesi öngörülüyor.

Bu nedenle Avrupa’nın, kısa ve orta vadede ithalata bağımlılığını sürdürürken, uzun vadede daha dayanıklı ve çeşitli bir tedarik yapısı kurmayı hedeflediği değerlendiriliyor.