Norveç'in zenginlik krizi: Refah neden yük haline geldi?

• Norveç, 1969'da keşfedilen petrol yatakları sayesinde dünyanın en zengin ülkelerinden biri haline geldi.
• Ülkenin 2 trilyon dolara yaklaşan egemen varlık fonu, her Norveçli başına 340 bin dolara tekabül ediyor.
• Eleştirmenler, devasa altyapı projelerinin bütçeyi aşması ve vergi politikalarının tasarrufu değil, borçlanmayı teşvik etmesini örnek gösteriyor.
• Norveçli öğrencilerin sınav sonuçlarında düşüş yaşanırken, hastalık izni oranları gelişmiş ülkeler arasında en yüksek seviyede.
• Üretkenlik artış hızı yavaşlarken, Ar-Ge harcamaları ve başlangıç şirketlerine yapılan yatırımlar azaldı.

Norveç, 1969’da Kuzey Denizi’nde keşfedilen petrol rezervleriyle kaderini değiştirdi. O günden bu yana, ülkenin zenginliği hızla arttı.

Bugün Norveç Varlık Fonu’nun büyüklüğü 2 trilyon doları aşıyor. Bu da her Norveçliye yaklaşık 340 bin dolar düşmesi anlamına geliyor.

Ekonomisi sağlam, işsizlik oranı düşük, kamu borcu minimal. Refah devleti uygulamaları da dünyanın en kapsamlıları arasında. Ancak bu tablo artık sorgulanıyor.

“Aşırı zenginlik bizi hantallaştırdı”

Bu tartışmaları alevlendiren isim, eski McKinsey danışmanı Martin Pech Holthe. Holthe, yılın başında yayımladığı “Aşırı Zenginleşen Devlet” adlı kitabında çarpıcı bir iddia ortaya koydu:

Norveç bir fırsatlar mıknatısı olmalıydı ama bunun tam tersi oldu.

— Martin Pech Holthe, ekonomist ve yazar

Holthe’ye göre sorun zenginlikte değil, zenginliğin nasıl yönetildiğinde. Ona göre devletin büyük serveti, toplumu tembelleştiriyor, üretkenliği azaltıyor, kamu kurumlarını ise vizyonsuzlaştırıyor.

Boşa harcanan servet

Kitapta örnek verilen projeler arasında, Oslo’nun dışında bir yarımadaya yapılan metro hattı da var. Holthe’ye göre bu proje bütçesinin altı katına mal oldu ve gerçek bir ihtiyaç da değildi.

Ayrıca milyarlarca dolarlık karbon yakalama projeleri (örneğin “Northern Lights”), ticari başarıya ulaşamadan kaynak tüketiyor. Holthe, bu tür projeleri "para harcamak için harcanan yatırımlar" olarak tanımlıyor.

Aşırı tüketim, azalan verimlilik

Norveç'te aile borcu, ortalama gelirin %220’sine ulaşmış durumda. Bu oran, OECD ülkeleri içinde en yüksek olanı. Holthe’ye göre tüketimi teşvik eden vergi sistemi, tasarrufu değil borçlanmayı artırıyor.

Bununla birlikte Norveç’te kişi başına düşen sağlık raporu süresi yılda 27.5 gün ile gelişmiş ülkeler içinde rekor seviyede. Devlet, 12 aya kadar tam maaşla hastalık izni sağlıyor. IMF, bu sistemi “pahalı ve çarpık” olarak tanımlıyor. Maliyeti: GSYİH’nin %8’i.

Gençlerde motivasyon eksikliği

Eğitime yılda öğrenci başına 20 bin dolardan fazla harcanıyor. Bu, Lüksemburg'dan sonra dünya ikinciliği demek. Ancak 2015-2022 arasında matematik, fen ve okuma alanlarında lise öğrencilerinin başarıları sürekli düşüyor.

Yenilik geriliyor ve sermaye kaçıyor

COVID-19 pandemisinden sonra araştırma-geliştirme harcamaları da azaldı. 2024 yılında yeni kurulan girişim sayısı, Norveç tarihinin en düşük seviyesine indi.

Bazı milyonerler ise ülkeden ayrıldı. İsviçre’ye taşınan zenginler, Norveç’in vergi politikasını “başarıyı cezalandırıcı” olarak nitelendiriyor.

En zengin ülkelerden birinde yaşıyoruz ama yatırım ortamı ilham vermiyor.

— Bård Ringholm, yatırım yöneticisi

“Büyük bir fırsatı heba ettik”

Holthe, Norveç’in “sessiz bir Hollanda hastalığı” yaşadığını savunuyor. Yani doğal kaynaklardan gelen zenginlik, ekonomiyi şişiriyor ama rekabet gücünü zayıflatıyor.

Petrol ve doğalgaz hala GSYİH'nin %21’ini oluşturuyor. Ancak küresel enerji dönüşümü, bu modele bağımlılığı kırmayı gerektiriyor. Holthe’ye göre çözüm basit:

Zenginlik, doğru yönetilmezse yük olur

Tüm zorluklara rağmen Norveç, yüksek yaşam standardı ve istikrarlı bir finansal sisteme sahip olmaya devam ediyor.

Ancak Bloomberg raporunun da ima ettiği gibi, kaynak zengini ülkelere bir uyarı niteliğinde: Serveti yönetmek, onu oluşturmaktan daha zor olabilir ve dikkatli yönetilmezse zenginlik bir nimetten yüke dönüşebilir.