Protestoların ülke geneline yayıldığı İran'ı ne bekliyor?

• İran’ın başkenti Tahran’da esnafların hükümetin ekonomi politikalarına tepki göstermek için başlattığı protestolar ülke geneline yayıldı.
• Gösteriler, rejim karşıtı eylemlere dönüşürken, Lorestan eyaletindeki protestolarda güvenlik güçlerinin müdahalesiyle üç kişi hayatını kaybetti. En az 10 kişi yaralandı.
• Güney Azerbaycanlı analist Rıza Talibi’ye göre pazar-iktidar dengesi kökten sarsıldı.

İran’da artan sosyo-politik gerilim ortamında protesto gösterileri yeni bir evreye girdi. Lorestan eyaletine bağlı Azna kentinde düzenlenen protestolara güvenlik güçlerinin sert müdahalesi sonucu üç kişi hayatını kaybetti.

Hayatını kaybedenlerin Vehhab Musevi, Şayan Esedullahi ve 15 yaşındaki Mustafa Haşemi olduğu bildirildi. Olaylar sırasında en az 10 kişinin çeşitli derecelerde kurşun yarası aldığı, yaralılardan bazılarının durumunun ağır olduğu ifade ediliyor.

Edinilen bilgilere göre güvenlik güçleri, yaşamını yitirenlerin ailelerini tehdit ederek kamuya açık cenaze ve anma törenlerine izin verilmeyeceğini bildirdi.

Talibi: “İran’da temel kırılma pazar ile iktidar arasında”

gdh’a konuşan Güney Azerbaycanlı analist Rıza Talibi, İran’daki protestoların tek bir nedene indirgenemeyeceğini, ancak belirgin bir kırılma hattının öne çıktığını söyledi.

Talibi’ye göre bu kırılma, rejimin tarihsel olarak önemli dayanaklarından biri olan pazar kesimi ile iktidar arasında yaşanıyor:

“Toplumsal süreçlere bakıldığında, temel kırılmanın pazar ile iktidar arasında oluştuğu görülüyor. Pazar, tarihsel olarak muhafazakâr bir tutum sergilemiş, istikrarı öncelemiş ve sermayenin yanında yer almıştır. Ancak mevcut koşullarda bu denge bozulmuştur.”

— Talibi

Yaptırımlar, kur krizi ve bütçe baskısı

Rıza Talibi, İran ekonomisinin giderek zayıfladığına ve bunun doğrudan toplumsal tepkilere yol açtığına dikkat çekti. Yaptırımların sürmesi, döviz kurlarındaki artış ve piyasalardaki daralma protestoların ana zeminini oluşturuyor.

Konuyla ilgili açıklamasında Talibi, “Bir yandan yaptırımlar devam ederken, diğer yandan İran ekonomisi hızla küçülmektedir. Bunun doğal sonucu olarak dolar ve avro kurları yükselmekte, piyasadaki baskı artmaktadır".” ifadelerini kullandı.

Talibi, Meclis’e sunulan yeni bütçe tasarısının da bu tabloyu daha ağır hâle getirdiğini belirtti:

“Bütçede vergilerin ciddi oranda artırılması öngörülüyor. Üstelik bu vergi geliri, petrol gelirlerinden yaklaşık 11 kat daha fazla. Bu durum, yakın dönemde ekonomik baskıların ve toplumsal gerilimin artacağının açık göstergesidir.”

— Talibi

“Küçük burjuvazi” sokakta

Talibi’ye göre protestoların dikkat çeken yönlerinden biri, geleneksel olarak siyasetten uzak duran kesimlerin de sürece dâhil olması.

Talibi, “Bu sürecin sonucu olarak piyasada faaliyet gösteren ve ‘küçük burjuvazi’ olarak adlandırılan kesimler protestolara katılmıştır.” dedi.

Bir diğer önemli unsurun protestoların devlet medyasında sınırlı da olsa yer bulması olduğunu söyleyen Talibi, bunun iktidarın stratejisine işaret ettiğini belirtti:

“Bu kez İran devlet televizyonu ile bazı internet siteleri ve haber ajansları eylemleri haberleştirdi. Bu durum, iktidarın protestoların bilgi akışını, yani anlatısını kontrol altında tutmaya çalıştığını gösteriyor.”

Süreç nereye evrilebilir?

İran’da geçmişte yaşanan ekonomik temelli protestoları hatırlatan Rıza Talibi, bugünkü sürecin de kontrollü biçimde yönlendirilmek istenebileceğini söyledi.

6–8 yıl önceki protestolarda Meşhed’in imam-cuması Alemü’l-Hüda, eylemlerin kontrollü biçimde organize edildiğini açıkça itiraf etmişti. Bugünkü protestoların da iç baskıyı azaltmak amacıyla benzer bir senaryoyla yönlendirilmesi ihtimali göz ardı edilmemelidir.

Ancak Talibi’ye göre sürecin kontrolden çıkması hâlinde tablo hızla değişebilir:

“Eğer protestolar kontrol edilemez hâle gelirse, diğer kentlere yayılması mümkündür. Özellikle Tahran’daki pazar bölgesinde, Alaaddin Pasajı dâhil olmak üzere, geleneksel olarak iktidara yakın kabul edilen kesimler arasında da hoşnutsuzluğun artması dikkat çekicidir.”

— Talibi