6 Şubat depremlerinde dijital dezenformasyon gerçeği

• Deprem sonrasındaki ilk haftalarda yüzü aşkın, toplamda ise yaklaşık 200 dezenformasyon iddiası resmî verilerle çürütülmüştür.
• Yalan içerikler; vatandaşlarda korku uyandırmak, resmî kurumlara yönelik güvensizlik yaratmak ve toplumda kaos hissini artırmak amacıyla planlanmıştır.
• Dezenformasyon kampanyalarında özellikle çocuklar ve kadınlar üzerinden kurgulanan duygusal manipülasyonlar kullanılarak toplumsal kutuplaşma hedeflenmiştir.
• İletişim Başkanlığı Dezenformasyonla Mücadele Merkezi (DMM), sistematik bültenler yayımlayarak yalan haberlerin etkisini sınırlamada merkezi bir rol üstlenmiştir.

Türkiye'yi sarsan 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri, fiziksel yıkımın yanı sıra dijital mecralarda hızla yayılan ve kriz yönetimini zorlaştıran bir yalan haber dalgasına sahne olmuştur. Bu süreçte ortaya çıkan "infodemi" ortamı, arama-kurtarma ve yardım faaliyetlerini doğrudan etkileyerek toplumsal dayanıklılığı hedef alan ciddi bir risk alanı oluşturmuştur.

Dezenformasyonun yayılma dinamiği ve hedeflenen algılar

Afet dönemlerinde yanlış bilginin doğru bilgiden daha hızlı yayıldığı gözlemlenirken, anonim hesapların yanı sıra kamuoyunda görünür aktörlerin de bu bilgileri paylaşması dezenformasyonun meşrulaşmasına yol açmıştır. Bu süreçte özellikle sahada aktif olan kamu kurumları hedef alınarak, yardım faaliyetlerinin yetersiz olduğu veya engellendiği algısı sistematik olarak işlenmiştir. Söz konusu dezenformasyon faaliyetleri, afetin yarattığı travmatik ortamı kullanarak bireylerin sağduyulu değerlendirme yapmasını zorlaştırmayı amaçlamıştır.

Bu tür içerikler sadece bilgi kirliliği yaratmakla kalmamış, aynı zamanda yardım süreçlerine duyulan güveni sarsarak vatandaşların doğru yönlendirilmesini de engellemiştir. İdeolojik tutumlar veya etkileşim kaygısıyla dolaşıma sokulan içerikler, toplumsal dayanışma iklimini zayıflatmaya yönelik "gönüllü taşıyıcılar" üzerinden geniş kitlelere ulaştırılmıştır.

Kurumsal mücadele ve bireysel sorumluluğun önemi

6 Şubat süreci, dezenformasyonla mücadelenin afet yönetiminin ayrılmaz bir parçası olduğunu kanıtlamıştır. İletişim Başkanlığı'nın hızlı müdahalelerine rağmen, her kullanıcının paylaştığı içeriğin doğruluğundan sorumlu olduğu ve resmî açıklamaları esas alması gerektiği vurgulanmıştır. Bilgi güvenliğinin toplumsal dayanıklılığın temel taşlarından biri haline geldiği bu dönemde, yaklaşık 200 yalanın somut verilerle çürütülmesi gelecekteki kriz yönetimi stratejileri için bir ders niteliğindedir.

Dijital mecralarda kaynağı belirsiz iddialara karşı temkinli yaklaşılması, yanlış bilginin yayılmasını durduracak en önemli bireysel savunma mekanizması olarak öne çıkmaktadır. Sonuç olarak, dezenformasyonla mücadelenin gelecekteki afet ve krizlerde daha merkezi bir rol üstleneceği açıkça görülmektedir.

Deprem sürecinde en çoköne çıkan 10 dezenformasyon

1- Hatay’da Baraj Patladı İddiası: Hatay’da herhangi bir baraj patlaması söz konusu olmadı

2- Deprem Bölgesinde İnsanlar Cenazelerini toprağa veremiyor, Savcılar Mesai Bitti Diye İşlem Yapmıyor: Deprem felaketinin ardından mevcut savcılara ilave olarak Hakimler ve Savcılar Kurulu tarafından deprem bölgesindeki illere 304 ilave savcı gönderildi ve adli işlemler ivedilikle yürütüldü.

3- Türkiye’deki Deprem Sırasında Nükleer Santral Patladı İddiası: Lübnan Beyrut: Lübnan Beyrut limanındaki bir patlama görüntüsüyle servis edilen iddia asılsız çıktı. Türkiye’de ki nükleer santraller henüz faal bile değildi. Herhangi bir patlama da yoktu.

4- Sınır Kapıları Açıldı, Yüz Binlerce Yeni Suriyeli Mülteci Geliyor İddiası: Şu anda açık olan sınır geçişleri tamamen Türkiye’nin denetimindeydi ve hiçbir şekilde bir mülteci akını yaşanmıyordu

5- Asker Depremin Ardından Sokakta Yoktu, Askere Çık Emri Geç Verildi İddiası: Askeri kayıtlardan ve arama kurtarma faaliyetlerinden de görüldüğü üzere TSK, depremin ilk yaşandığı andan itibaren depremzede vatandaşların yardımına koştu.

6- Hatay’da Meydana Gelen Depremin Ardından 112 Acil Çöktü İddiası: Hatay’daki 112 Acil Çağrı Merkezi, depremin ardından gece boyunca faaliyetlerini aralıksız sürdürdü. Dahası yoğun aramalar dolayısıyla bazı şehirlerdeki Acil Çağrı Merkezlerinden de destek alındı.

7- Hatay’da ATM’ler Yağmalanıyor İddiası: ATM’lerin herhangi bir dış müdahaleye deformasyona uğramadığı, bazı ATM’lerin deprem sırasında hasar gördüğü bazılarının ise banka görevlileri tarafından kontrolü olarak boşaltıldığı belirlendi.

8- Deprem Bölgesinde İnsansız Hava Araökarunuzu Kullanılmadı İddiası: Depremin hemen ardından Şanlıurfa ve Batman’dan 2 adet Bayraktar AKINCI TİHA’nın görev aldığı, deprem bölgesinin ilk günden itibaren AKINCI’nın kamerası ile görüntülendiği ortaya çıktı. Ayrıca 50 insansız hava aracı ile 1000 saatin üzerinde uçuş gerçekleştirdi.

9- Kahramanmaraş’ta Salgın Hastalık Başladı, Şehrin Tahliye Edilmesi Gerekiyor İddiası:Kahramanmaraş’ta ya da depremden etkilenen herhangi bir ilimizde salgın hastalık söz konusu olmadı.

10- Avusturyalı Arama Kurtarma Ekibi, Enkaz Altındaki Bir Çocuğu Kurtaracakları Esnada Bir Türk Ekibi Gelip Görevi Durdurdu İddiası: Görüntülerdeki şahıs, arama kurtarma faaliyetlerinin nasıl işlediğini anlatmıştır. Ancak kasıtlı bir şekilde yanlış tecrüme yapılarak ekibin çalışmalarına engel olunduğu iddiası ortaya atılmıştır.