AYM'den emsal niteliğinde karar: Defterdara verilen "İl Amiri" sıfatı Anayasa’ya aykırı

• AYM, defterdara CBK ile verilen "il ve ilçeler teşkilatının amiri" sıfatının, 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu ile belirlenen ve valiyi ilin en üst amiri yapan hiyerarşiyle çeliştiğini tespit etti.
• İptal gerekçesi, Anayasa'nın 104. maddesi uyarınca kanunla düzenlenmiş bir alanda CBK ile yeni hiyerarşi kurulamayacağı ilkesine dayandırıldı.
• Mahkeme, defterdarı Maliye teşkilatının tepesine yerleştiren hükmün, vali-kaymakam-idare şube başkanları sistemini değiştirerek kanun alanına müdahale ettiğini vurguladı.
• Karar sonucunda defterdarların CBK kaynaklı üst amir sıfatı yürürlükten kalktı ve vali/kaymakama karşı sorumlu il idare şube başkanı konumunda kalmaya devam edecek.

Anayasa Mahkemesi (AYM), 161 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'nin (CBK) defterdara "Bakanlığın en büyük memuru" ve "il ve bağlı ilçeler teşkilatının amiri" sıfatı veren hükmünü Anayasa'ya aykırı bularak iptal etti. Yüksek Mahkeme, il idaresinin temel yapısının 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu ile belirlendiğini, bu nedenle CBK ile kanun alanına girilerek yeni bir hiyerarşi kurulamayacağını kesinleştirdi.

CBK’nın defterdara verdiği yetki kanuna aykırı bulundu

İptali istenen düzenleme, 161 sayılı CBK'nın 3. maddesiyle 1 sayılı CBK'nın 239. maddesine eklenen bir cümleden oluşuyordu. Bu cümle, defterdarı bulunduğu ilde "Bakanlığın en büyük memuru ve il ve bağlı ilçeler teşkilatının amiri sıfatını haizdir" şeklinde konumlandırıyordu.

AYM, bu ifadenin defterdara il düzeyinde Maliye teşkilatının en üst amiri sıfatını tanımakla kalmayıp, aynı zamanda il ve ilçelerdeki tüm mali birimler üzerinde genel bir amirlik yetkisi tanımladığını belirtti. Mahkeme, bu yetkilendirmenin, il idaresinin çerçevesini çizen 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu ile çeliştiğini vurguladı.

Vali, il genel idaresinin başı ve merciidir

AYM, 5442 sayılı Kanun'un il yönetimindeki hiyerarşiyi açıkça belirlediğini kararda detaylandırdı. Bu kanunun temel hükümleri, ildeki en üst kamu otoritesini kesin olarak tanımlamaktadır.

9. madde Vali'yi, ilde "devletin ve hükümetin temsilcisi" olarak tanımlar.

10. madde Vali'nin, "il genel idaresinin başı ve mercii" olduğunu ve ildeki tüm kamu kurumlarını gözettiğini belirtir.

21. madde ise Defterdar da dahil olmak üzere il idare şube başkanlarının, yürüttükleri tüm işlerde valiye karşı sorumlu olduğunu hükme bağlar.

Bu hükümlerden hareketle AYM, ildeki en üst kamu otoritesinin vali, ilçelerde ise kaymakam olduğunu, bu hiyerarşinin kanunla kesin olarak kurulduğunu tespit etti. Mahkeme, defterdara CBK ile verilen "il ve ilçeler teşkilatının amiri" sıfatının, 5442 sayılı Kanun'da kurulan bu hiyerarşiyle çeliştiğini belirledi.

AYM: CBK, kanun alanına müdahale edemez

Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 104. maddesi uyarınca Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin kanunla düzenlenmiş alanlarda hüküm koyamayacağını hatırlattı. Mahkeme, il idaresinin başının kanunla vali olarak belirlenmişken, defterdara il ve bağlı ilçeler teşkilatı üzerinde genel amirlik sıfatı tanınmasının, konu bakımından yetki yönünden Anayasa'ya aykırı olduğunu belirtti.

Mahkeme, CBK'nın defterdarı ildeki Maliye teşkilatının tepesine yerleştiren hükmünün, kanunda yer alan vali-kaymakam-idare şube başkanları sistemini değiştirdiğini ve böylece kanun alanına müdahale ettiğini vurguladı. Bu değerlendirme sonucunda söz konusu cümlenin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve iptaline hükmedildi.

Karar kamu yönetimi açısından emsal niteliğinde

İptal kararıyla birlikte defterdarların, "Bakanlığın en büyük memuru", "İl ve ilçeler teşkilatının amiri" şeklindeki CBK kaynaklı üst konumu sona erdi. Defterdarlar, yeniden valiye bağlı il idare şube başkanı konumunda kalmaya devam edecek.

Bu karar, sadece Hazine ve Maliye Bakanlığı taşra teşkilatı açısından değil, diğer bakanlıkların CBK'larla hiyerarşi oluşturma girişimleri açısından da önemli bir emsal niteliği taşıyor. AYM, bu kararla il idaresinin temel yapısının kanunla kurulu olduğu ve CBK'nın bu alanı yeniden düzenleyemeyeceği ilkelerini bir kez daha teyit etmiş oldu.