İster aile kayıtları, ister DNA testleri, isterse soybilim siteleri aracılığıyla pek çok insan aile tarihini kuşaklar öncesine kadar izleyebiliyor. En uzun aile ağacının dünya rekoru, MÖ 551-479 yılları arasında yaşamış Çinli filozof Konfüçyüs’e ait. Onun aile ağacı, MÖ 8. yüzyıldaki atalarından yaşayan torunlarına dek 80’den fazla kuşağı kapsıyor. Yani yaklaşık 3.000 yıl.
Ne var ki türümüz, bilinen en eski fosillerin bilimsel tarihlemelerine göre 300.000 yıldır var. Peki bir tür olarak kaç kuşak geriye gidiyoruz?
Indiana Üniversitesi Bloomington’da popülasyon genetikçisi Matthew Hahn’a göre bu soruyu yanıtlamak için iki şeyi bilmek gerekiyor: modern insanın (Homo sapiens) ne kadar süredir var olduğunu ve bir kuşağın uzunluğunu. Yaşamış insan kuşaklarının sayısı, Homo sapiens’in bir tür olarak ortaya çıkışından bu yana geçen süreyi bir kuşağın uzunluğuna, yani kuşak aralığına bölmeye eşit.
Hahn, kuşak aralığının tipik olarak insanların çocuk sahibi olduğu ortalama yaş olarak tanımlandığını söylüyor. Bu aralığın erkeklerde kadınlardan daha uzun olma eğiliminde olduğunu, çünkü erkeklerin yaşamlarının ilerleyen dönemlerinde de çocuk sahibi olabildiklerini açıklıyor.
Türümüzün kuşak aralığına dair pek çok tahmin var ve bunların her biri, bizden önce kaç kuşağın yaşadığı sorusuna farklı bir yanıt veriyor.
Örneğin American Journal of Human Genetics’te yayımlanan 2003 tarihli bir İzlanda araştırması, kuşak aralığı tahminlerini ülkenin kiliselerden ve başka kaynaklardan gelen kapsamlı kayıtlarına dayandırdı. deCODE Genetics adlı şirketteki araştırmacılar, bu kayıtları kullanarak ülkenin tüm nüfusuna ait bir soybilim veritabanı oluşturdu. İzlanda’da son 300 yıl boyunca ortalama kuşak aralığının 30,3 yıl olduğunu buldular.
2005 yılında yapılan bir başka çalışma ise Avrupalı kadınların 1960 ile 2000 arasında ortalama hangi yaşta çocuk sahibi olduğuna dair verileri kullandı ve erkekler için kuşak aralıklarını da hesaplayarak 29,1 yıllık ortalama bir kuşak aralığına ulaştı.
Ancak bunlar yakın geçmişteki kuşak aralığına ilişkin tahminler. Hahn liderliğinde yürütülen ve 2023’te Science Advances dergisinde yayımlanan bir çalışma ise son 250.000 yıllık kuşak aralığını tahmin etti. Hahn’ın çalışması iki ayrı çalışmanın verilerini bir araya getirdi.
Yine deCODE Genetics liderliğinde yürütülen ve Nature dergisinde yayımlanan 2017 tarihli bir İzlanda araştırması, ebeveynler yaşlandıkça çocuklarında ortaya çıkan mutasyon karışımının değiştiğini ortaya koymuştu. Hahn ve meslektaşları bu verileri kullanarak, o dönemdeki kuşak aralığına göre bir grup insanda görmeyi bekleyeceğiniz yeni mutasyon karışımını modelleyen bir yapı kurdu.
Hahn, “Bireylerin yaşlarına göre çocuklarına bıraktığı mutasyon türlerini biliyorsanız ve elinizde bir mutasyon koleksiyonu varsa, bu bireylerin karışımının ne kadar yaşlı olduğunu tahmin etmeye çalışabilirsiniz” diyor.
PLOS Biology dergisinde yayımlanan 2020 tarihli bir çalışma, bugün insanlarda bulunan milyonlarca mutasyonun ilk olarak ne zaman ortaya çıktığını tahmin etmişti. Hahn ve meslektaşları, 2020 makalesindeki mutasyonları ortaya çıkış zamanlarına göre grupladı ve ardından her bir zaman diliminde belirip beliren yeni mutasyon karışımını belirledi. Bu bilgiyle her zaman dilimi için kuşak aralığını tahmin edebildiler. Tahminen 250.000 yıllık süre boyunca kuşak aralığı değişkenlik gösterse de ortalama olarak 26,9 yıl civarındaydı. Hahn’a göre bu kuşak aralığı kullanıldığında, 300.000 yıllık süre boyunca tahmini 11.152 insan kuşağı yaşamış oldu.
İspanya’nın Barselona kentindeki Evrim Biyolojisi Enstitüsü’nde doktora sonrası araştırmacı olarak çalışan evrim biyoloğu ve popülasyon genetikçisi Moisès Coll Macià, 26,9 yıllık bir kuşak aralığının “akıl almaz” olmadığını söylüyor. Ancak kendisi olası kuşak aralıkları için bir aralık vermeyi tercih ediyor.
Coll Macià’ya göre alt sınır, en yakın yaşayan akrabalarımızdan biri olan şempanzelerin (Pan troglodytes) kuşak aralığı olmalı. İnsanlar ve şempanzeler, Miyosen döneminde (23-5 milyon yıl önce) yaşamış ortak bir atadan geldikleri için geçmişteki insan kuşaklarının, günümüz insanları ile günümüz şempanzelerinin kuşak aralığı arasında bir değere sahip olmasını beklemek mantıklı. PNAS dergisindeki 2012 tarihli bir makaleye göre şempanzelerin kuşak aralığı yaklaşık 24,6 yıl olarak tahmin ediliyor.
Modern insanlardaki üst sınıra gelince, Coll Macià 26 ile 30 yıl arasını öneriyor. Bu sınır, eski ve günümüz insan genomlarında bulunan Neandertal DNA’sı parçalarını inceleyerek son 45.000 yıl boyunca insan kuşak aralığını tahmin etmeye çalışan 2016 tarihli bir PNAS çalışmasına dayanıyor.
Coll Macià’nın yaklaşık 30 yıllık üst sınır kuşak aralığına göre en az 10.000 insan kuşağı yaşamış. Alt sınır olan 24,6 yıllık kuşak aralığına göre ise en fazla 12.195 kuşak yaşamış. Hangi açıdan bakarsanız bakın bu sayılar, insan soy ağacının oldukça uzun olduğunu gösteriyor.
