Avrupa’nın tampon devleti: Belçika nasıl ortaya çıktı?

Bugün Belçika Kraliçesi’nin Türkiye’ye gerçekleştirdiği resmî ziyaret, iki ülke arasındaki diplomatik ilişkileri yeniden gündeme taşıdı. Osmanlı Devleti ile Belçika arasında özellikle 19. yüzyılda demiryolu yatırımları, silah ticareti, sanayi ilişkileri ve diplomatik temaslar üzerinden dikkat çekici bir yakınlık kurulmuştu. İstanbul’daki bazı tramvay ve altyapı projelerinde Belçikalı şirketlerin rol aldığı, Osmanlı’nın modernleşme döneminde Belçika sanayisinin önemli bir partner haline geldiği biliniyor. Ancak tüm bu ilişkilerin ötesinde Belçika’nın kendisi, Avrupa tarihinin en tartışmalı siyasi projelerinden biri olarak görülür.

Çünkü birçok tarihçi ve siyasal düşünür, Belçika’nın “doğal” bir ulus-devlet olarak değil, Avrupa güç dengesi için oluşturulmuş yapay bir tampon devlet olarak ortaya çıktığını savunur.

Bugünkü Belçika toprakları yüzyıllar boyunca farklı siyasi yapıların egemenliği altında kaldı. Bölge; Burgonya Dükalığı’nın, İspanyol Habsburgları’nın, ardından Avusturya Habsburgları’nın yönetimine geçti. Fransız Devrimi sonrası ise Napolyon’un kontrolüne girdi. 1815’te Napolyon yenilince Avrupa’nın büyük güçleri Viyana Kongresi’nde bu bölgeyi Hollanda Krallığı ile birleştirdi. Amaç açıktı: Fransa’nın kuzeye doğru yeniden genişlemesini engelleyecek güçlü bir bariyer oluşturmak.

Fakat bu birlik uzun ömürlü olmadı. 1830’da başlayan Belçika Devrimi sonrası bölge Hollanda’dan ayrıldı ve bağımsız Belçika Krallığı kuruldu. Yeni devletin varlığı kısa sürede İngiltere, Fransa, Prusya ve Avusturya gibi büyük güçler tarafından tanındı. Çünkü Belçika’nın bağımsızlığı, aslında Avrupa’daki güç dengesinin korunması anlamına geliyordu.

Belçika’nın “yapay devlet” olarak tanımlanmasının temel nedeni de burada ortaya çıkar. Ülkede tek bir ortak kimlikten söz etmek zordur. Kuzeyde yaşayan Flamanlar Hollandacanın bir lehçesini konuşurken, güneydeki Valonlar Fransızca konuşur. Kültürel aidiyetler de büyük ölçüde farklıdır. Tarih boyunca “Belçikalı milleti” fikri çoğu zaman devlet eliyle inşa edilmeye çalışılmış bir üst kimlik olarak değerlendirilmiştir.

Nitekim Belçika’da dil krizleri, ayrılıkçı hareketler ve federal yapı tartışmaları bugün bile sürmektedir. Özellikle Flaman milliyetçileri, ülkenin aslında iki farklı halktan oluştuğunu ve tarihsel olarak ortak bir ulusal bilinç bulunmadığını savunur. Bazı Avrupa tarihçileri ise Belçika’yı, İngiltere’nin Fransa ile Almanya arasında denge oluşturmak amacıyla desteklediği bir “jeopolitik proje” olarak yorumlar.

19. yüzyılda Osmanlı Devleti ile Belçika arasındaki ilişkiler ise daha çok ekonomi ve teknoloji ekseninde gelişti. Belçikalı mühendisler Osmanlı şehirlerinde altyapı projelerinde görev aldı; silah üreticileri Osmanlı ordusuna satış yaptı. İstanbul’daki modern ulaşım projelerinde Belçika sermayesinin etkisi hissedildi. Özellikle tramvay ve sanayi yatırımları bu dönemde dikkat çekicidir.

Bugün Avrupa’nın merkezindeki küçük bir krallık olarak görülen Belçika’nın geçmişi, aslında modern Avrupa’nın güç dengeleriyle doğrudan bağlantılıdır. Bu nedenle Belçika’nın tarihi yalnızca bir ülkenin kuruluş hikâyesi değil; aynı zamanda Avrupa’nın kendi güvenlik mimarisini nasıl kurduğunun da hikâyesidir.