18 Mayıs 1944 gecesi… Kırım’da insanlar uyurken kapılar çalındı. Sovyet askerleri köylere, kasabalara ve evlere aynı emirle giriyordu: “15 dakikanız var.” İnsanlara nereye götürülecekleri söylenmedi. Hazırlanmaları için verilen süre bazen birkaç dakikayı bile bulmadı. Çocuklar uykularından kaldırıldı, yaşlılar yürüyemeden sürüklendi, anneler ne olduğunu anlamaya çalışırken aileler yük vagonlarına dolduruldu. O gece başlayan şey yalnızca bir sürgün değil; bir halkın hafızasını silme operasyonuydu.
Sovyet lideri Joseph Stalin, bütün Kırım Tatar halkını topluca “hain” ilan etmişti. Suçlama, Nazi Almanyası’yla iş birliği yaptıklarıydı. Oysa binlerce Kırım Tatarı o sırada Sovyet ordusunda savaşmaktaydı. Ancak Stalin için mesele bireysel suç değil, bütün bir halkı cezalandırmaktı.
Yaklaşık 200 bin Kırım Tatarı hayvan taşımak için kullanılan kapalı yük trenlerine bindirildi. Vagonların içinde su yoktu, yiyecek yoktu, tuvalet yoktu. Günler süren yolculuk boyunca insanlar açlıktan, susuzluktan ve hastalıklardan öldü. Bazı trenler durduğunda cesetler ray kenarlarına bırakıldı. Hayatta kalanlar ise Özbekistan başta olmak üzere Orta Asya’nın farklı bölgelerine dağıtıldı.
Sürgün yalnızca insanları yerinden etmekle sınırlı değildi. Kırım’daki Tatar köylerinin isimleri değiştirildi. Camiler kapatıldı, mezarlıklar tahrip edildi, evlere başka nüfus yerleştirildi. Amaç yalnızca sürmek değil; Kırım Tatarlarının o topraklarda hiç yaşamamış gibi unutulmasını sağlamaktı.
Sürgünden sonraki ilk yıllarda on binlerce insan hayatını kaybetti. Açlık, salgın hastalık ve ağır çalışma koşulları özellikle çocukları ve yaşlıları vurdu. Kırım Tatarları uzun yıllar boyunca “özel sürgün nüfusu” statüsünde yaşadı; seyahat etmeleri, eğitim almaları ve özgürce hareket etmeleri kısıtlandı.
Ancak bütün baskılara rağmen kimliklerini kaybetmediler. Dillerini, dualarını, türkülerini ve memleket hafızalarını nesilden nesile aktardılar. Çünkü bazı halklar için vatan sadece yaşanılan yer değil; unutulmadığı sürece varlığını sürdüren bir hatıradır.
Bugün 18 Mayıs, Kırım Tatarları için yalnızca bir anma günü değil; tren raylarında kaybedilen hayatların, geride bırakılan mezarların ve “bir gün geri dönme” umudunun tarihidir.
