İran’da ölü doğan bir Kürt Cumhuriyeti: Mahabad’ın kısa ve çalkantılı ömrü

20 yüzyılın ortasında İran’ın kuzeybatısındaki küçük bir şehir, kısa süreliğine dünya siyasetinin dikkatini üzerine çekti. Mahabad, 1946 yılında ilan edilen ve yalnızca birkaç ay yaşayabilen bir siyasi oluşumun merkezi oldu: Mahabad Cumhuriyeti.

İkinci Dünya Savaşı’nın son yıllarında İran, büyük güçlerin etkisi altındaydı. 1941’de İngiltere ve Sovyetler Birliği İran’ı işgal etmiş, ülkenin kuzeyi Sovyet kontrolüne girmişti. Bu durum bölgede yeni siyasi hareketlerin ortaya çıkmasına zemin hazırladı. İşte bu ortamda Kürt siyasetçi Qazi Muhammad öncülüğünde Mahabad’da bir yönetim kuruldu ve 22 Ocak 1946’da Mahabad Cumhuriyeti ilan edildi.

Cumhuriyetin amacı İran içinde Kürtlerin siyasi ve kültürel haklarını genişletmekti. Yeni yönetim Kürtçe eğitim veren okullar açtı, yerel bir yönetim sistemi kurmaya çalıştı ve bölgedeki aşiretlerle siyasi bağlar oluşturdu. Ancak bu yeni devletin ortaya çıkmasında yalnızca yerel dinamikler değil, uluslararası güç dengeleri de önemli rol oynuyordu.

Mahabad Cumhuriyeti’nin askeri gücünün en önemli unsuru ise Irak’tan gelen bir Kürt liderdi: Mustafa Barzani. Irak’ta merkezi yönetime karşı ayaklanmış olan Barzani ve beraberindeki savaşçılar İran’a sığınmıştı. Mahabad Cumhuriyeti kurulunca Barzani yeni devletin askeri gücünün bel kemiğini oluşturdu ve cumhuriyet ordusunun başlıca komutanlarından biri haline geldi.

Ancak Mahabad Cumhuriyeti’nin kaderi büyük ölçüde Sovyetler Birliği’nin bölgedeki politikalarına bağlıydı. Sovyet lideri Josef Stalin, savaş sonrasında İran’ın kuzeyinde nüfuzunu artırmak istiyordu. Bu nedenle Azerbaycan ve Kürt bölgelerinde ortaya çıkan özerk hareketlere dolaylı destek verdi. Aynı dönemde Tebriz’de kurulan Azerbaycan Halk Hükümeti de bu politikanın bir parçasıydı.

Fakat uluslararası baskı kısa sürede arttı. Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere, Sovyetler Birliği’nin İran’dan çekilmesini talep etti. Soğuk Savaş’ın ilk krizlerinden biri sayılan bu gelişmeler sonucunda Sovyet ordusu 1946 yılında İran’dan çekilmek zorunda kaldı.

Sovyet desteğinin ortadan kalkması Mahabad Cumhuriyeti için de sonun başlangıcı oldu. İran merkezi hükümeti bölge üzerindeki kontrolünü yeniden kurmak için harekete geçti. 1946 yılının sonlarında İran ordusu Mahabad’a girdi ve cumhuriyet kısa sürede dağıldı.

Cumhuriyetin lideri Qazi Muhammad 1947 yılında Mahabad’da idam edildi. Mustafa Barzani ise yaklaşık 500 savaşçısıyla birlikte İran’dan çekilerek Sovyetler Birliği’ne sığındı. Barzani yıllarca Sovyetler’de yaşadıktan sonra Ortadoğu’ya geri dönecek ve Irak’taki Kürt hareketinin en önemli liderlerinden biri haline gelecekti.

Mahabad Cumhuriyeti yalnızca 11 ay süren kısa bir deneyim olsa da Ortadoğu tarihinde önemli bir sembol haline geldi. Bu olay, II. Dünya Savaşı sonrasında bölgedeki güç dengelerini, büyük devletlerin müdahalelerini ve yerel hareketlerin uluslararası siyasetle nasıl iç içe geçtiğini gösteren çarpıcı bir örnek olarak tarih kitaplarında yerini aldı.