Barış şartlarını kim belirleyecek?

ABD ve İsrail’in İran’a saldırısıyla başlayan savaş devam ediyor. Savaşın nasıl biteceği tartışılıyor. ABD’nin muğlak stratejisi savaşta inisiyatifi İran ve İsrail’e bırakabilir. Nate Swanso’ın Foreign Affairs’de 17 Mart 2026 da yayınlanan “Amerika'nın İran'a Karşı Savaşı Nasıl Geri Tepti?” başlıklı yazısında bu konuyu analiz ediyor. Swanso’nun hükmü özetle şöyle. “Tahran şimdi barış şartlarını belirleyecek…”

Swanso’nun anlattığı anekdot aslında ABD’nin gömleği neden yanlış iliklediğini açıkça gösteriyor. ABD devlet aklı Ali Hamaney’in öldürülmesinin rejimi değiştirecek sihirli bir süreci başlatacağına uzun zamandır ikna olmuş ve ölümüyle işlerin yoluna gireceğini ABD ifadesiyle ”satın almış”…

“On yedi yıl önce, ABD Dışişleri Bakanlığı'nda İran masası görevlisi olarak görev yaparken, daha deneyimli bir meslektaşıma o dönemin İran cumhurbaşkanı Ahmedinejad'ın son açıklamasını sordum. Meslektaşım şöyle yanıtladı: ‘Ahmedinejad'a dikkat etmeyi bırakın. Sadece İran Yüksek Lideri Ali Hamaney'e odaklanın. Önemli kararları o verir.’ Ekledi: ‘Ama endişelenme. Değişim geliyor. O zamanlar 69 yaşında olan ve yaygın olarak kanser olduğuna inanılan Hameney her an ölebilirdi.”

ABD’den farklı olarak İsrail İran’a saldırırken ne istediğini net olarak biliyor. İsrail için mesele Hamaney’den ibaret değil. Swanso İsrail’in hedefini şöyle ifade ediyor.

“İsrail'in mevcut taktikleri ve hedefi, Lübnan’da Hizbullah!a yönelik 2024 kısırlaştırma saldırısı taktiklerine benziyor gibi görünüyor. Bu çaba, Hizbullah liderliğine yönelik bir dizi kafa kesme saldırısını ve milislerin İsrail'e baskı yapma yeteneğinin hızla zayıflamasını içeriyordu. İsrail, bu taktiksel kazanımları zaman zaman ‘çimleri biçmeye’ ve ihtiyaç duydukça organizasyona saldırıya devam ederek az sonuç vererek statükoya dönüştürdü. İsrailli liderler, Trump'ın bu özel çatışmayı hızlıca sona erdirmeye çalışabileceğini anlıyor, ancak uzun vadede İslam Cumhuriyeti'ni büyük ölçüde yerinde bırakacak bir ateşkesle yetinmeyecekler. Çatışmayı yeniden başlatmaya ve İran'ı daha da zayıflatmaya çalışmaları sadece zaman meselesi olacak.”

İsrail İran’ı parçalayamazsa en azından kontrol altına alabileceği kadar zayıflatmak ve gerekirse yeniden vurabileceği bir çerçeve çizmek istiyor.

İsrail ile savaşın hedefinde farklılaşan ABD, İran ile de barışın hedefi konusunda anlaşmaktan uzak görünüyor. İran İsrail’in hedefinin farkında olduğu için, İran’ın Lübnan’daki Hizbullah gibi İsrail’in istediği zaman biçeceği bir çim alanı olmak istemiyor. O yüzden de savaşı uzatmak, ABD ve Körfez ülkelerine ağır maliyet çıkararak onların İsrail’i sınırlayacağı bir ateşkesi hedefliyor.

“İran, önümüzdeki yıllarda İsrail ile tekrar savaşmaktansa şimdi Amerika Birleşik Devletleri ile uzun süren bir savaş vermeyi tercih eder. Amerika Birleşik Devletleri tek taraflı olarak mücadeleden çekilse bile, gelecekteki İran-İsrail çatışması kaçınılmaz görünürse, İran muhtemelen bölgedeki ABD çıkarlarını, Körfez ülkelerini ve enerji altyapısını hedef almaya devam edecektir. İran'ın stratejik amacı, Amerika Birleşik Devletleri ve Körfez devletlerine o kadar yüksek maliyetler dayatmak ki, Trump gelecekteki İsrail eylemlerini kısıtlayan bir ateşkes kararını tercih edecek. Özünde, İran onu İsrail'in güvenlik çıkarları ile küresel pazarların istikrarı arasında seçim yapmaya zorlamak istiyor. Sonuç olarak, Trump'ın başlattığı savaşın iyi bir sonu yok. “

Görüldüğü ABD devlet aklının değişimi Ali Hamaney’in ölümüyle ilişkilendiren “stratejik değerlendirmesi”, ABD’yi küçük bir askeri müdahaleyle sonuç alabileceğine ilişkin yanlış bir hesaba sürüklemiş durumda. İsrail’in bu yanlış hesabı kullanarak ABD’yi savaşa sokarak kendi stratejisini hayata geçirmeye çalıştığı görülüyor. İran ise İsrail’i durdurabilmek ve yeniden saldırmasını engelleyebilmek için ABD, Körfez ve Hürmüz üzerinden dünyaya maliyet ödeterek baskı yapmaya çalışıyor.

İran savaşı dolaysıyla ABD ve Batıda Trump’a yönelik ağır eleştiriler var… Bu eleştirilerin ABD stratejik aklına, kurumlarına ve İsrail’e uzanmaması Batı’nın eleştirel aklının sınırlarını gösteriyor. ABD ile İsrail arasındaki farklılaşma ise her şeye rağmen, Türkiye’nin açmaya çalıştığı savaş dışındaki çok taraflı üçüncü yolun açılmasına imkan verebilir. Taraflar arasında ortak faydası için diplomatik pencerenin açılması, İsrail’in durdurulması, İran’a garantiler verilmesi ve bu sefer anlaşmak için diplomatik müzakerelerin başlaması lazım…