İran’da İsrail’e rağmen barış mümkün mü?

ABD ve İsrail’in saldırısıyla başlayan İran Savaşı devam ediyor… Savaşın böyle mi devam edeceği, enerji ve su altyapısına yahut kara harekatına mı dönüşeceği tartışılırken ABD Başkanı Donald Trump İran ile görüştüklerini açıkladı. Trump’ın güvenilirliğini yitirmesi ve yakın zamanda ABD-İran müzakereleri devam ederken ABD’nin İran’ı 6 ay arayla iki defa vurmuş olması, bu görüşme açıklamasına ihtiyat ile yaklaşmayı beraberinde getiriyor. Ancak diğer taraftan ABD’nin kısa ve küçük bir askeri müdahalenin Irak ve Vietnam tarzı orta ölçekli bir savaşa dönüşmesi ihtimalinden kaçınmak ve savaştan çıkış stratejisi arayışında olması diplomasiye alan açabilir. Son bilgiler bağlamda bir kıymet taşıyor.

İsrail bu görüşme ve antlaşma ihtimalinden rahatsız... İsrail savaşı uzatmak ve derinleştirmek istiyor. İsrail İran’ın merkezi yönetimine, devlet kapasitesine ve bunları finanse eden petrol-doğalgaz alt yapısına ağır zarar verdirmeyi hedefliyor. Hatta İsrail bu istikamette rejimin düşmesi veya İran’ın parçalanmasını da istiyor. ABD ise İran’da petrol, doğalgaz alışverişinde işbirliğine ve müzakerelere açık bir yeni yönetimi yeterli görüyor. ABD İsrail’e kaşı nükleer tehdit olmayan, Çin ile ilişkilerinde ABD filtresini kabul eden sınırlandırılmış ama istikrarlı bir İran yönetimiyle “çalışmayı” arzu ediyor. Bu iki farklı bakış açısı İran ile savaş ve barış konularında stratejik öncelikleri farklı ABD ve İsrail anlamına geliyor. Bu yüzden savaşın hedefleri ve barışın şartları konularında ABD ile İsrail’in gizli veya açık olarak zaman zaman sürtüştüklerini görüyoruz. Nitekim Trump’ın son açıklaması üzerine de, görüş farklıları yeniden görünür hale geldi. Trump İran’da görüştükleri kişiyi öldürülmesi tehlikesi yüzünden açıklamayacağını ifade ederken, İsrail, ABD’nin İran Meclis Başkanı Muhammet Bagır Galibaf ile görüştüğünü servis etti.

İran ise önce Trump’ın görüşme açıklamalarını reddetti, sonra doğrudan görüşme yapılmadığını üçüncü tarafların ABD’nin mesajlarını getirdiklerini kabul etti. Anlaşıldığı kadarıyla Türkiye, Mısır ve Pakistan’ın inisiyatifiyle Pakistan üzerinde dolaylı görüşmeler yapılıyor. Türkiye’nin 28 Şubat 2026 saldırısı öncesinde de anlaşmazlığın diplomatik müzakerelerle çözülmesi için teşebbüste bulunduğu ve bunun neticesinde Umman’da müzakerelerin yapıldığı hatırlardadır. 28 Şubat saldırısından sonra da Türkiye anlaşmazlığın çatışma yerine yeniden diplomatik şekilde çözülmesi perspektifini dile getirdiği ve bunun için bölge ülkeleriyle de sık sık görüştüğü biliniyor. Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, diplomatik müzakere ve çözüm için kamuya açık bir şekilde ABD- İsrail beraberliğini sona erdirecek ve aralarındaki farklı bakış açısını büyütecek bir stratejiyi önermişti.

İran’ın diplomatik müzakerelerden İsrail’in yeni saldırılarını engelleyecek, kalıcı bir barış beklediğini dünkü “Barış Şartlarını Kim Belirleyecek?” başlıklı yazımızda ele almıştık. İran, Lübnan’daki Hizbullah gibi İsrail’in istediği zaman saldırabileceği, İsrail’in istediği zaman biçtiği bir çim arazisine dönüşmek istemiyor. İran savaşta ABD, Körfez ülkelerine, petrol ve doğalgaz ticaretinin Hürmüz boğazı üzerinden engellenmesiyle bütün dünyaya bir maliyet ödeterek kendini güvenliğini kalıcı bir şekilde garanti altına almak istiyor. Dışarıdan bakıldığında İsrail dışında tarafların ve bölgedeki aktörlerin ortak faydasında bir barış zemini inşa edilebilir gibi görünüyor. Türkiye başta olmak üzere bir kısım bölge ülkeleri bu diplomatik pencereyi kullanmak istiyor. Bu pencere işe yayarsa Ortadoğu’daki başka problemlerin de bu şekilde ele alınmasının ve İsrail’in sınırlandırılmasının da önü açılabilir. Bakalım İsrail’e rağmen diplomatik müzakere ve barış mümkün olabilecek mi?